logo

maandag, 15 december 2014 15:19

Martha Nussbaum over ‘Politieke emoties’

Written by
Rate this item
(4 votes)

Afgeladen balzaal in de Vooruit. Martha Nussbaum zette op 13/12/14 een boeiende boom op over ‘Politieke emoties’, haar laatste werk in een reeds indrukwekkende reeks. Toen ze met veel vuur en verve, passie en een rijke beeldtaal het boek schetste kwamen alle hoofdstukken die ik in augustus hoog boven de Tarn had gelezen weer voor mijn geest.

Ook emoties moeten gemanaged worden, het is beter dan ze te negeren is één centraal uitgangspunt in haar boek. Emoties tussen groepen, in de politiek, tussen rijk en arm, ze zijn er. Hoe kunnen we ze bestuderen en hoe kunnen we ze zo richten dat onze wereld er sociaal rechtvaardiger van wordt? Want ‘social justice’ in een wereld vol ongelijkheid, onverdraagzaamheid, polarisatie en ongelijke kansen blijft de focus. Zoiets vraagt inspanning. Het lijvige ‘Politieke emoties’ doorworstelen is een goed begin.

segaert artikel

De filosofe tankt bij bekende filosofen als Mill, Le Comte en de Indiër Tagore. Ook John Stuart Mill was gefascineerd door de vraag hoe persoonlijke emoties het collectief (zeg maar de samenleving) ten goede kunnen komen en van de indrukwekkende Tagore leerde Nussbaum dat ‘powerful love’ via dans en muziek mogelijk is. Bij de studie van tal van voorgangers onthoudt de bevlogen spreekster dat improvisatie toelaten en kritiek omarmen sleutelbegrippen zijn. De politieke tochten van Gandhi in India in de jaren twintig en dertig tegen de Britse bezetter met het oog op zelfbeschikking van het Indiase volk werden begeleid door liederen die vol-erotisch en vol-emotioneel waren.

In haar samenvatting van het boek staat ze ook stil bij de wortels van ‘compassion’ die we in het Nederlandse taalgebied vaak als mededogen omschrijven. Boeddha is near! Daarnaast is er sterfelijkheid maar ook schaamte voor onze eigen urine, uitwerpselen en bloed en deze afschuw is ook vaak geprojecteerd op groepen die in de marge van de samenleving leefden, die dagelijks discriminatie ondergingen. Voorbeelden zijn legio, de raciale segregatie in de Verenigde Staten en het kastensysteem in India noemt Martha Nussbaum bij naam. Want die weerzin voor zwarten, homo’s en lesbiennes, voor kastelozen is wel degelijk een politiek probleem.

Naast afschuw is er ook ontroering. Ons menszijn bestaat immers uit verheven en minder verheven gevoelens. Burgers of inwoners van een land worden ontroerd door hele concrete dingen in hun geschiedenis. Door de bekende beeldende toespraak van dominee Martin Luther King Jr. bijvoorbeeld. Maar het blijft in dit verband ook de moeite om Mahatma Gandhi, zijn leer en zijn daden te bestuderen in de diepte. Meer mededogen, meer liefde, minder afschuw? Waar liggen de sleutels? Voor Nussbaum -in navolging van de oude Grieken- in de tragedies en de komedies, ze kunnen beiden politiek worden ingezet voor grotere sociale rechtvaardigheid. Of we met de transitiebeweging meer moeten inzetten op tragisch straattheater of als Hart boven Hard best ook op ‘the spirit of comedy’ inzet weet ik niet, maar Martha Nussbaum is er wel van overtuigd dat dit kan geleerd worden. Dat dit dus kan gestimuleerd worden via creativiteit, kunst die ons leert inleven, een basisthema in ‘Why democracy needs the humanities’ (en haar hartstochtelijk pleidooi om de kunsten volwaardig te integreren in het onderwijs). Talkin’ about a revolution?

Niet alleen wat grote politieke leiders in belangrijke redevoeringen op kantelmomenten in de geschiedenis vertelden verdient studie maar ook publieke parken en gebouwen hebben zeer belangrijke functies. Sociaal geograaf Maarten Loopmans is near!

image002

 

Er wordt uitgebreid ingezoomd op Roosevelt en zijn New Deal: temidden de Grote Depressie zocht deze empathische haast vrouwelijke president naar manieren om solidariteit op te wekken. Roosevelt maakte gebruik van fotografen die mensen in armoede zo in beeld moesten brengen dat er ‘compassion’ kon worden opgewekt, dat de haves begrepen dat de have nots slachtoffer waren van een economisch wurgend systeem. Als dit niet relevant is voor deze regering!

Een recenter voorbeeld, ook uit de Verenigde Staten die op dat moment sterk op de Verdeelde Staten geleek was de houding van Amerikanen ten opzichte van de Viëtnamoorlog. Hoe kon publieke kunst en meer bepaald een ‘Vietnam War Memorial’ Amerikanen in hun verdriet weer samenbrengen? Er werd een duidelijke en bewuste keuze gemaakt om niet zozeer president Washington in vol militair ornaat op een paard te zetten. Het ontwerp van een jonge studente werd aanvankelijk met groot scepsis onthaald maar is vandaag immens populair. Het Vietnam War Memorial werd opgehangen aan kenmerken als eenvoud, stilte, innerlijke reflectie. Temidden van een rijke beeldtaal analyseert Martha Nussbaum dat ‘only the names are real’ en ‘this monument poses a question to your relation with the war and the people you lost’. Eén van de eerst bezoekers liet aan allen weten die na hem kwamen: ‘Be prepared to weap’.Soms waren er bij de foto’s onderschriften die alles verklaarden: ‘I used to be a king’ . Of de bekende foto van een borstvoedende vrouw die niet genoeg melk had voor haar kind … mensen moesten waardig worden getoond en de economische depressie en niet het eigen falen moest op de voorgrond komen. Waar emoties in de New Deal van Roosevelt zeer belangrijk waren zijn ze sinds Ronald Reagan opgehouden te bestaan in het politieke bestaan van Amerika, voegt Nussbaum nog scherp toe.

Een park waar ze in haar lezing op focust, is Millenium Park in Chicago. Het was voor mij ook één van de indrukwekkendste hoofdstukken toen ik in Frankrijk toefde. Het park is in 2004 geopend en slaagt erin om iedereen welkom te heten. Een eerder park dat in 1927 nav een wereldexpostitie grote horden mensen moest aantrekken was een complete tegenstelling. Zo zijn er allerlei gezichten van burgers van Chicago die gedurende vijf minuten worden getoond, daarna langzaam vervagen en een zeer ‘verbindend’ effect realiseren. Ook het bewuste gebruik van water waarbij je samen nat kan worden en er bizar kan uitzien, is voor Nussbaum meer politiek dan je op het eerste gezicht zou denken. Het grote ijzeren spiegelmonument dat op de cover van het boek prijkt fungeert als een “fun-house mirror”. Ze vervormt het menselijk lichaam en maakt het daardoor bespreekbaar en niet langer vies. Diversiteit en schoonheid wordt hier gevierd.

En zo blijft deze spraakwaterval de ene verrassende inval en analyse na de andere presenteren. Haar stem is ook zeer bijzonder, dat moet iedereen in de zaal wel frapperen. Soms is hij erg vrouwelijk en op andere momenten om haar verhaal te onderstrepen zakt hij soms naar een bizarre lage toonhoogte. Nussbaum verveelt geen seconde.

Vooraleer de vragenronde van Annelies Beck, Freddy Mortier en de zaal van start gaat, herhaalt ze haar pleidooi en belangstelling voor emoties in het publieke leven. Wat heeft een samenleving nodig? Nussbaum is krachtig en eindigt daarmee haar samenvatting: ‘Als er geen emoties zijn, wil je toch ergens anders wonen?’

Is het idee van natiestaten en het bestuderen van nationale geschiedenis gelijk aan het negeren van grotere gehelen als bvb. het idee van Europa? Voor Nussbaum roept Europa weinig emoties op en is het wél ok om landen te bestuderen. In de krant van 13/12/14 lees ik dat de Brit Timothy Garton Ash haar wellicht volgt als hij stelt : ‘Planeet Brussel is een schoolvoorbeeld van wereldvreemde elites geworden. Op de tv-beelden van Europese topontmoetingen zien we een opeenvolging van mannen van middelbare leeftijd in pakken in en uit grote zwarte auto’s stappen. Ondanks de rechtsteekse verkiezingen voor en de grotere bevoegdheden van het Europees Parlement, is er nauwelijks een gevoel dat het volk vertegenwoordigd wordt.’ (let op de onderlijning van de schrijver). [Nvdr: Voor zij die geen abonnement hebben op De Standaard, zie het Engelstalige artikel op The Guardian.]

image003

En problemen kunnen voor Nussbaum via het politieke, maar dus ook via de kunsten worden beantwoord. En via urbanisatie, ruimtelijke planning.

Ook in haar eigen praktijk aan de universiteit zoekt ze bewust naar tegengestelde ideologische sprekers. Ze vindt het belangrijk dat haar studenten zien dat mensen sterk van mening kunnen verschillen in een wederzijds respect. In een gepolariseerd Amerika waar veel kiezers enkel en alleen naar het Democraten-hatende Fox News kijken kan ik me daar iets bij voorstellen. De lezing van ‘Reizen zonder John’ van Geert Mak was voor mij op dat vlak erg verhelderend.

Er is een vraag over het al of niet overroepen belang van het kennen en leren van de taal van het land waar men verblijft. Nussbaum refereert naar de latino’s in haar land, naar de 33 officiële talen en meer dan 200 dialecten in India én naar het Zuid-Afrikaans volkslied dat deels in het Zuid-Afrikaans en deels in het Engels is opgebouwd . Als Wikipedia klopt, dan bevat het lied woorden van vijf van de elf officiële talen van Zuid-Afrika. Ze relativeert het thema en benadrukt het belang van ‘vooral elkaar begrijpen’ en soepel om te gaan met taal. Haar eigen geschiedenis is verrassend : ze groeide op in een erg gesegregeerd Amerika. Er was één gekleurd vriendinnetje. Haar vader die uit het Zuiden kwam en vol angst zat voor het zwarte deel van Amerika, hield haar angstvallig weg van zwarte meisjes. Maar in gesprekken met anderen, de confrontatie met Rosa Parks en dokter King stelde ze haar wereldbeeld zelf bij.


Karim Van Overmeire (ex-Vlaams Belang, vandaag NVA) , schepen in Aalst lijkt wel de antipode met zijn Vlaamsche straatnamen en zijn paranoia over het gebruik van het Nederlands door anderstaligen. Fundamenteler pleit Nussbaum ervoor om reeds actief in de opvoeding kinderen te laten opgroeien in de geest van een wereld die uit 1001 kleuren bestaat. Je kan er niet vroeg genoeg mee beginnen. Live together or sink together. De duurzaamheidsambtenaar van Halle (waar ik vrijdagnacht bleef slapen) paste dat verrassend toe in haar ‘dierenasiel’ : ze zette bewust konijnen, ganzen en kippen samen in een loopweide en hok. Als wij het moeten doen, zij dan ook, argumenteerde ze. En Stefan Hertmans van ‘Oorlog en Terpentijn’ was enkele weken geleden verrassend enthousiast over de stedelijke jeugd (overal ter wereld) die op een zeer natuurlijke manier met de superdiversiteit van deze samenleving omging. Ik ben blij het ook met mijn eigen kinderen en de lieven van die kinderen te mogen vaststellen. Zeker wie school loopt of liep in een technische of beroepsschool in Vlaanderen kan toch niet anders dan tiepen als Van Overmeire (met zijn Marokkaanse voornaam) behoorlijk belachelijk vinden met dergelijk bekrompen wereldbeeld. Nussbaum gebruikt een mooi beeld om haar visie te staven: als sterke economieën als de VS of Europa ook draaien op nieuwkomers, dan ziet ze dit als een dinnerparty voor gasten. En op een dinnerparty leg je toch ook geen strenge dresscodes op of laat je mensen toch ‘bestaan’ in hun diversiteit. Ze herhaalt dat Europa op dat vlak nog wel iets kan leren van de Verenigde Staten. We vergeten immers dat we ook in het Avondland een samenleving van immigranten zijn.

Is onze opvoeding niet eerder doordrongen van de ratio in plaats van de emoties?, vraagt een vrouw in de zaal die wel ‘tienduizend’ vragen heeft. Is het u ook opgevallen dat er enkel vrouwen in de zaal vragen hebben gesteld? Heeft het thema van deze avond daar iets mee te maken? Opvoeden is wel degelijk doordrongen van emoties, zegt Nussbaum. Ook met het aanleren van een redelijke angst is bijvoorbeeld niets mis. Zonder angst voor gevaar kunnen kinderen niet opgroeien en zou onze opvoeding eenzijdig zijn.

Waarom worden haast enkel ‘mannelijke’ leiders in het boek opgevoerd? Nussbaum weerlegt. Gandhi was redelijk ‘maternel’ en ook Roosevelt en Lincoln beantwoordden weinig aan de klassieke stereotiepe mannelijke kenmerken. Ze waren één en al empathisch en heel gevoelig. Ook de jonge jongen in de opera van Mozart die vooraan in het boek wordt ‘opgevoerd’ is meer vrouw dan man.

Ik schuifel mee naar buiten. Voor de signeersessie zit Martha Nussbaum al klaar. Ik kan deze leerlinge van Hannah Arendt en lievelinge van Obama nu van dichtbij observeren. Ze heeft iets ontzettend ‘licht’ in haar stijl en zelfs in haar gezicht, iets frivool bijna. Ik zou haar graag vragen in welke mate ze het idee van verzet van Arendt heeft geërfd en wat ze vindt dat we vandaag moeten doen, in deze wereld, op deze planeet. Die kans neem ik niet en blijf zwaar verstomd van zoveel kennis nagenieten op de trein naar Lokeren.

image004

Daags nadien. Stad kan geen tafels en stoelen op ons wijkfeest leveren. Maar via de Turkse bakker en de Marokkaanse viswinkel worden me enkele paletten in de schoot geworpen. Het idee rijpt om met een groep kunstenaars en timmerlui een letsmarkt te organiseren om ons eigen meubilair te ontwerpen. (Niet dat zoiets ons ontslaat van de taak om vragen in de gemeenteraad te stellen over het gebrek aan tafels en stoelen voor wijkcomités). De publieke ruimte bezetten. Met wegwerpmaterialen. Een statement rond autonomie (lees in dit geval het geweldige essay van Dirk Holemans over autonomie in de laatste Oikos). In een peer-to-peer-omgeving. Gesigneerd: Nussbaum.

7 juni 2015, u komt toch ook naar de vierde Waterwijkfeesten?

Stefaan Segaert schreef deze bijdrage in eigen naam.

 

Read 6670 times Last modified on maandag, 15 december 2014 17:35

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.