logo

donderdag, 23 januari 2014 10:15

Ideologie versus vrijheid

Written by Philippe Gits
Rate this item
(1 Vote)

Hoe in dialoog treden vanuit een concreet denken

Het is altijd gevaarlijk om te veralgemenen, maar als we zo’n beetje rondom ons kijken merk je toch een toenemende verharding in de gesprekken, gesprekken tussen mensen of onderhandelingen op politiek niveau. Als we de internationale omstandigheden bekijken dan merk je ook dat het politieke toneel harder wordt. Veel akkoorden worden pas na ware veldslagen gesloten. Getuige hiervan het in Amerika onlangs afgesloten akkoord over Obamacare en het schuldplafond tussen de Democraten en de Republikeinen. Bepaalden hadden er zelfs een wereldcrisis voor over om hun gelijk te halen of om hun ideologie door te drukken. Maar ook iets minder ver, in de ons omringende landen lijkt politiek een onophoudelijke en harder wordende boksmatch. Ook België ontkomt geenszins aan een verharding van de debatten en de standpunten, herinner je o.a. de laatste formatiegesprekken die zo maar even 541 dagen geduurd hebben. Zoals velen terecht opmerken is politiek een gevecht.

Deze verharding van de ideeën en daarmee verbonden het eigen standpunt is niet beperkt tot de politiek, ook het bedrijfsleven kent zijn moeilijkheden tussen werkgever en werknemer, het management en de lagere kaders of de uitvoerder, tussen werknemers onderling, … Hier kunnen we het debat zien tussen enerzijds de werkgever die meer vrijheid (lees minder loonlasten) wenst te bekomen en anderzijds de werknemer die meer loon wenst te verdienen. Je kan natuurlijk in beide standpunten inkomen. Dit spanningsveld en deze verharding van het debat is iets wat terug te vinden is in alle vakgebieden zoals de financiële wereld, de geneeskunde, religie en ga zo maar door. Moeten we de financiële markten vrij laten of regels opleggen, blijven we bij de huidige reguliere geneeskunde of aanvaarden we ook andere geneesvormen, …

Het is tegenwoordig blijkbaar ‘not done’ om zich in iemands anders standpunt te verplaatsen. Er wordt van het eigen gelijk of zo je wilt van de eigen overtuiging vertrokken. De ander is sowieso verkeerd en het komt erop aan om de ander van je eigen standpunt te overtuigen. Nogal moeilijk met elkaar praten als de andere partij ook vertrekt van dit paradigma. Zo wil de een de ander van zijn gelijk overtuigen en komt het er m.a.w. niet op aan wiens visie nu werkelijk de beste is, maar wie de meeste kracht bezit om zijn gelijk of zijn waarheid of misschien beter uitgedrukt om zijn ideologie er door te drukken. Je kan het hier natuurlijk ook omdraaien, het volk wil een leidersfiguur, een leider die zijn mening er doordrukt, zijn ideologie oplegt aan de anderen. Het hoeft niet gezegd dat dit tot gevaarlijke situaties kan leiden.

Het verharden van de standpunten betekent hier vooral het ideologiseren van de standpunten. Ideologie kan vele betekenissen hebben. Met ideologie wordt hier bedoeld het vertrekken vanuit een principe en dat dit principe er doorgedrukt moet worden. Vooral het kapitalistische, materiële, consumerende principe overheerst tegenwoordig met als voornaamste kenmerk het winstbejag. Kapitaal, winstmaximalisatie staat op de eerste plaats en de mens als een persoon met eigen gedachten, gevoelens en eigen wensen wordt niet gezien. Het is een verkrampt of heel wilskrachtig vastgrijpen van een idee, een ideologie waarbij je daardoor geen ander standpunt of idee meer toelaat en waarbij iedereen dit standpunt dient te volgen. Andere ideeën worden uitgesloten. Net dit uitsluiten zorgt voor een nog verder verharden van de standpunten bij de anderen en zo zit je al snel in een opbod en in een vicieuze cirkel. De ene partij (politiek of in een persoonlijk gesprek) neemt een hard standpunt in, de andere voelt zich genoodzaakt dit ook te doen en zo ontstaat er een verharding.

Trekken we dit principe door tot in zijn uiterste consequentie dan kom je terecht in het fundamentalisme. Een ‘mooi’ voorbeeld hiervan is dit van Nazi-Duitsland. Ook ons kapitalistisch systeem als je het ruimer bekijkt is een ramp op financieel, ecologisch, economisch én op menselijk vlak. Want laten we wel wezen, het kapitalistisch systeem wil enkel het zijne en dit heeft wel degelijk een uitwerking op de intermenselijke relaties. Het eenzijdig voortdurend streven naar meer, naar winst of naar maximum succes zorgt ervoor dat velen niet meer weten hoe ze met elkaar kunnen praten, samenwonen of met andere ideeën, andere meningen of andere leefgewoontes kunnen omgaan. Het elkaar niet kunnen vinden baseert zich heel dikwijls op het feit dat een of beide partijen altijd zijn ‘gelijk’ wil krijgen of zijn wil wenst door te drukken. We zouden hier kunnen zeggen, zijn ideologie er doorgedrukt willen zien. Het moet gezegd, dit met elkaar praten, het samenwonen, begrip voor elkaar opbrengen is natuurlijk niet altijd evident.

Stelt zich de vraag hoe het nu verder kan, want als eenieder ‘zijn’ standpunt het enige ware vindt en deze waarheid aan iedereen opdringt of gewoon vanuit zijn gelijk vertrekt wordt het natuurlijk steeds meer onmogelijk om tot een samenwerking te komen. Hoe kan je nu in een dialoog treden vanuit je eigen standpunt, dit standpunt bewaren en je voorstelling zelfs nog verder ontwikkelen terwijl je de andere persoon waardeert en/of zijn standpunt zelfs nog verder uitdiept zonder je eigen standpunt geweld aan te doen?

Of de dialoog nu in het klein (met twee of enkele personen) of in het groot is (een debat, een onderhandeling…), het is belangrijk dat je niemand uitsluit. Er staat niemand boven de ander of onder de andere. Geen enkele persoon staat op de eerste plaats noch op de laagste of laatste plaats. Helaas is dit meestal niet zo want status, rijkdom, bekendheid, succes of zelfs kennis dienen dikwijls als middel om zich boven de andere persoon te verheffen of bij gebrek eraan jezelf onder de andere persoon plaatsen. Iemand kan gerust meer kennis hebben over een onderwerp, maar is als persoon niet meer waard, als persoon staat hij niet hoger. Iemand kan in een bedrijf hiërarchisch hoger staan maar is als persoon daarom niet meer waard. Zijn vakbekwaamheid en zijn inzichten over een onderwerp kunnen groter zijn maar daarom is hij niet groter als persoon. Dit is een belangrijk onderscheid dat gemaakt dient te worden. Het is net deze houding waarbij de ene zich boven de andere verheft die onder elkaar enorm veel spanningen veroorzaakt waardoor niet in een dialoog gekomen kan worden en waardoor er geen vrijheid kan ontstaan.

In plaats van ons boven (of onder) de ander te plaatsen kan een gesprek en/of onderhandeling begonnen worden vanuit een concreet idee of een klare en heldere gedachte. De gedachte kan dan verder uitgewerkt worden tot een beeldende voorstelling. Deze, om te beginnen abstracte gedachte, wordt met andere passende gedachten, die het onderwerp vanuit een andere gezichtshoek benaderen, aangevuld. De ene concrete voorstelling wordt verruimd met nieuwe impressies, nieuwe ideeën die erbij horen bij deze ene centrale gedachte die je wenst te bekijken. Er ontstaat een verruiming met nieuwe gedachten die concreet aansluiten bij deze ene gedachte. Zo ontstaat er een levendig beeld, een levendige impressie over welke uitspraak in deze gedachte leeft. Niet vanuit het eigen standpunt dat het zus of zo opgelost moet worden, maar vanuit de situatie die in een concrete gedachte uitgewerkt wordt. Dan kan iedereen totaal vrij tot een standpunt komen.

Om zo met elkaar in dialoog te treden wordt er afgezien van goed en kwaad, wat bruikbaar of niet bruikbaar is - of het te materieel of te idealistisch is, te surreëel, niet betaalbaar,… Deze werkwijze vereist zeker een sturing in het denken omdat enkel deze gedachten, die bij de centrale gedachte behoren, aangebracht worden. Als ze er echt niet bij passen zal je dit ook snel bemerken. Bovenal dient er vertrokken te worden van een gelijkheidsbeginsel onder elkaar omdat er hier niemand hoger of lager mag staan, want alleen zo kan er werkelijk een dialoog ontstaan. Op deze manier kan de gedachte of kunnen de gedachten zich verruimen en hebben ze de vrijheid om zich verder te ontwikkelen. Als het denken zich vrij kan ontwikkelen kan de mens ook in zichzelf een grotere vrijheid ervaren en kan iedereen de ideologie, het gefixeerd beeld dat men wil bereiken en ten koste van alles en iedereen wil doordrukken, overstijgen. Net deze fixatie op het moeten doordrukken van de eigen gedachte, het eigen gelijk, werkt ideologisch dwingend op de omgeving of op anderen en zorgt voor heel wat spanning, wrijving, onenigheid, gevoelens van eenzaamheid,… Als een gedachte centraal geplaatst kan worden, en anderen er iets aan kunnen toevoegen en de gedachte zo meer levendig gemaakt kan worden ontstaat er meer verbinding onder elkaar.

Het maakt weinig uit of je de ideeën van de andere persoon nu goed vindt. Een oprechte aandacht, luisterbereidheid zonder oordeel is des te meer noodzakelijk. Je kan tijdens het gesprek gerust eerst wat afwachten en luisteren naar wat er gezegd wordt of je kan gewoon een idee uitspreken vanwaar uit vertrokken kan worden en er dan een concrete gedachte uit nemen waaraan je andere ideeën, ervaringen aan toevoegt zodat een levendig beeld of klare gedachte ontstaat. Doch, het idee waarmee je vertrekt mag niet als ‘het grote gelijk’ geponeerd worden, je mag en dient het natuurlijk wel overtuigend te brengen. Een begrip, een idee kan centraal geplaatst worden en zo in een beeld gebracht worden en verder uitgewerkt worden. Je vertrekt vanuit een gedachte, je denkt ze tot in meerdere consequenties door en daardoor werkt het denken niet star, koud, gefixeerd maar eerder licht, levendig, verbindend. De personen ervaren meer vrijheid. De gedachte is niet doods en kan hierdoor verder leven en verder werken. Als je ze later nog eens bekijkt kan je merken dat ze zich verder ontwikkelt heeft. Dit betekent dat er nieuwe impressies, nieuwe gedachten bijgekomen zijn.

In de inleiding was er sprake van politieke spanningen, misschien daarom eens als voorbeeld het thema van de besparingen, dit staat tegenwoordig hoog op de politieke agenda’s. Vanuit politiek standpunt heb je meestal de ideologie van rechts tegenover links. Rechts vindt dat de overheid stevig dient te besparen. Het bedrijfsleven dient voor zichzelf op te komen, hoe minder interventie of bemoeienis van de overheid hoe beter voor de economie, hoe gezonder de economie ook. Links wil, zeker in de huidige context, meer uitgeven om zo meer werknemers aan het werk te kunnen houden.

Op zich is dit eigenlijk geen thema, het is een ideologisch standpunt en dan wordt het zoals hierboven vermeld het recht van de sterkste. Van daaruit kan je moeilijk in een dialoog treden. Op zich is er niets verkeerd om eventueel minder overheidsbemoeienis te hebben; hierdoor kan de ondernemingsgeest effectief gestimuleerd worden en kan er meer individuele vrijheid ontstaan. Het meer linkse standpunt heeft meer een beschermende functie tegenover de werknemers. Iets wat in bepaalde omstandigheden en tijdens moeilijkere economische tijden zeker ook bevorderlijk is. Maar om in een dialoog te treden kan een concretere gedachte gunstiger zijn zodat de gevoelens die met de eigen ideologie samenhangen wat achterwege gelaten kunnen worden. Nemen we als thema bijvoorbeeld, de staat beheert de banken, de staat ondersteunt de banken.

Centraal staat natuurlijk het financiële systeem, het geld van de belastingbetaler, dienen banken door de staat gerund te worden, wat betekent dit, hoe ziet dit eruit, verder kan er dan gekeken worden wat er gebeurt als je banken volledig vrij laat en wat er gebeurt als je ze aan banden legt… zo kan je verder gaan en op basis van concrete thema’s ontstaat een beeld dat als banken volledig vrijgelaten worden het gevaar bestaat dat ze zonder scrupules handelen, worden ze te sterk aan banden gelegd of beheert de staat met een te grote eigen interesse de banken dan verstoord dit de economie. Van daaruit kan dan verder gedacht worden en zo kan een meer ideale bank ontstaan. Een ideale bank die nog niet reëel leeft maar eerst in de verbeelding, in het denken leeft zo kunnen wetten gevormd en gekneed worden zodat de verbeelding (langzaam) in der realiteit omgezet kan worden.

Het verlaten van het eigen gelijk, het eigen ideologisch pad, leidt merkwaardig genoeg tot het vinden van een beter standpunt, maar ook de tegenstander kan beter zijn standpunt vinden en zo leidt dit tot een grotere vrijheid. De angst is hier dat je eerst eens je eigen standpunt of liever je eigen ideologie verlaat en meedenkt met een bepaalde gedachte. Het probleem lijkt meer te liggen in de perceptie dat samenwerken gezien wordt als een zwaktebod. Het vasthouden aan je eigen ideologie wordt door velen gezien als een sterkte, als een kracht, want iemand die halsstarrig vasthoudt aan zijn principes wordt als een leidersfiguur gezien, een sterke persoonlijkheid. Er kan inderdaad een sterke angst naar boven komen om eerst je eigen idee schijnbaar te verlaten door naar de ander te luisteren.

Read 5269 times

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.