logo

dinsdag, 01 december 2009 00:00

Ecologie zonder terugslag

Written by
Rate this item
(0 votes)

Dit is de maandelijke Oikos-column voor Knack - dec '09 

 Met het zicht op de top van Kopenhagen, kent iedereen ondertussen de uitdaging. Willen we deze planeet leefbaar houden, zullen we onze uitstoot van broeikasgassen drastisch moeten terugdringen. Dit kunnen we enkel realiseren als we werk maken van een totaal andere economie.

Om een dergelijke groene economie te realiseren, is een hele waaier aan samenhangende maatregelen nodig die getoetst zijn op hun effecten. Deze toetsing is cruciaal, want ondertussen weten we dat goede maatregelen op zich, als ze niet kaderen in een totaalbeleid, een omgekeerd effect kunnen bewerkstelligen van wat ze beogen.

Het meest bekende type hiervan is het zogenaamde rebound effect, een terugslag. Denk aan onze auto's. We beschikken over véél zuinigere automotoren dan pakweg tien of twintig jaar geleden. Dus in principe zou de uitstoot veroorzaakt door het autoverkeer gedaald moeten zijn.

Maar niets is minder waar. De theoretische winst van het lager verbruik per auto wordt volledig teniet gedaan door dat we met meer auto's rondrijden, en met elke auto gemiddeld meer kilometers afleggen. Maar ook die auto op zich is eigenlijk niet zuiniger geworden. Want zo blijkt uit een recent onderzoek: de auto's zijn krachtiger, zwaarder en luxueuzer geworden. En zo leidt die zuinigere motor niet noodzakelijk tot een zuiniger wagen...

Wat we hier beschreven, vormt een rebound effect van eerste orde. En ja, de omschrijving suggereert het al, er bestaat dus ook een rebound effect van tweede orde.

Het gaat hier om niet direct met elkaar verbonden zaken, wat het ook veel lastiger maakt om aan te pakken. Het doet zich onder meer voor als mensen de winst die ze puren uit milieu-investeringen, gaan gebruiken voor milieuonvriendelijk consumptiegedrag.

Denk aan al de Vlamingen die recent fotovoltaïsche cellen op hun dak plaatsen. Of hun dak super isoleren. Dit zijn uiteraard zinvolle maatregelen. Ze hebben ook als gevolg dat ze geld opbrengen of ons uitgaven besparen. De vraag is dan wat we met dit extra budget gaan doen. Als we er de verkeerde zaken mee uitsteken, zijn we er ecologisch aan voor de moeite. Om het met een boutade te zeggen: als alle Vlamingen met de winst van hun zonnepanelen massaal met het vliegtuig op citytrip gaan, geraken we ecologisch nergens. En heeft de overheid een toename van de ecologische voetafdruk gesubsidieerd! Een samenhangend beleid is dus noodzakelijk, waarbij een doordacht energiebeleid met juiste prijszetting in alle mogelijke gevallen essentieel is. Want het huidig beleid waar energie te koop is aan braderieprijzen, terwijl we weten dat het weldra een schaars goed zal worden- stimuleert juist dergelijke terugslag effecten.

Sommige zaken zijn dus heel wat complexer dan ze lijken. Daarnaast zijn er ook heel eenvoudig vast te stellen paradoxen, die zeker voer zijn voor economen. Uit mijn lessen economie onthield ik onder meer het concept 'comparatief voordeel'. Als we in Vlaanderen efficiënt zijn in textiel weven en de Nederlanders in kaas maken -om maar een voorbeeld te geven- dan is het economisch rationeel dat we in Vlaanderen niet onze eigen kaas maken en de Nederlands niet gaan weven.

Het is dan efficiënter om in Vlaanderen zoveel mogelijk textiel te weven en dit te verkopen in Nederland. Met de winst kunnen we dan de Nederlandse kaas aan een prijs kopen waarvoor we hem zelf niet kunnen maken. Samengevat: laat ons niet overal hetzelfde produceren.

Maar blijkbaar zit de wereld niet zo in elkaar, met alle gevolgen van dien. Een spraakmakend voorbeeld hierover las ik het eerst bij de Franse boer en activist Bové. Hij vroeg zich af hoe het kwam dat als hij een lezing gaf in de Alpen, hij dan bronwater uit de Pyreneeën kreeg voorgezet. En als hij in de Elzas kwam, het mineraalwater op tafel uit de Alpen kwam. En zijn bedenking over het Franse water kan natuurlijk uitgebreid worden naar de internationale context. Waarom drinken we Italiaans water in Vlaanderen en kunnen we Spa krijgen in Venetië?

Ondertussen heeft dit fenomeen ook een naam gekregen: boomerang trade en gedefinieerd als het gegeven waar identieke goederen zowel geïmporteerd als geëxporteerd worden van het zelfde land. In het Verenigd Koninkrijk heeft men deze handel in kaart gebracht. Zo exporteert bijvoorbeeld dit land elk jaar 4.400 ton ijsroom naar Italië terwijl het 4.200 ton Italiaans ijs op haar beurt terug importeert.

Als er één zaak duidelijk is aan deze zaak, dan is het dat het ecologische waanzin is. Zaken die perfect dicht bij huis geproduceerd worden, worden van ver aangevoerd. En omgekeerd. Op een afstand zie je de absurditeit van de situatie: beeld je in dat je boven de Franse snelwegen hangt. Dan zie de vrachtwagens met water uit het Noorden naar het Zuiden rijden, en in de andere rijrichting opnieuw vrachtwagens met water het omgekeerde doen.

Het is een sterk voorbeeld van hoe je economische groei kan realiseren zonder enige maatschappelijke meerwaarde maar met een zware ecologische kost. En die groei is mogelijk omdat ten eerste het transport veel te goedkoop is in onze westerse samenleving. Ook hier speelt indirect het energiebeleid een cruciale rol. En tevens omdat het aandeel marketing en branding veel te belangrijk is geworden in de productie. Hiervoor betalen we dus twee keer een prijs.

Letterlijk om al die publiciteit te betalen, en nog veel erger omdat we zo het milieu naar de knoppen helpen.

Voor Belgen is het duidelijk: als we op veilig willen spelen inzake lokaal geproduceerde drank, dan biedt Trappist de beste garantie, net als mineraalwater uit de Ardennen en last but not least het lokale kraantjeswater.

Read 4095 times Last modified on zaterdag, 12 december 2015 12:16
Dirk Holemans

Dirk Holemans: coördinator van denktank Oikos / hoofdredacteur

van gelijknamige tijdschrift / publicist

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.