logo





  • Aral Balkan
  • Kate Raworth
  • Yochai Benkler
  • Vandana Shiva
  • Rob Hopkins
  • Michel Bauwens
  • Harald Welzer
  • Saskia Sassen
  • Tine Hens

Laatste bijdragen schrijversgemeenschap

  • Home
  • Displaying items by tag: duurzaamheid
donderdag, 03 oktober 2019 15:02

Duurzaamheid voor iedereen

Ongeveer een jaar geleden kwamen er maar liefst 70.000 mensen in Brussel op straat om rechtvaardigheid voor ons gemeenschappelijke moeder, de aarde te eisen. Na deze grote betoging, volgde er iets onverwachts: onder leiding van Anuna De Wever en Kyra Gantois kwam er een jeugdige klimaatrevolte op gang. De dappere scholieren werden aangemoedigd door de studenten en de grootouders en later zelfs door de leerkrachten. Kortom, er ging het voorbije schooljaar geen week voorbij zonder klimaatbetogingen als hot topic. 

De jonge klimaatbetogers hebben heel wat steun gekregen, maar ze zijn ook niet gespaard geweest van kritiek.

Het nieuwe schooljaar is al een paar weken bezig. Ook het nieuwe academiejaar is reeds begonnen. De jonge klimaatbetogers hebben heel wat steun gekregen, maar ze zijn ook niet gespaard geweest van kritiek. Nieuwsgierige mensen vroegen zich af hoe duurzaam deze helden zelf leven. 

De strijd die Greta in haar eentje begonnen was, wordt inmiddels wereldwijd door gevoerd. Greta is met de boot naar de Verenigde Staten en zelfs in Afghanistan wijden jongeren hun vrijdagen aan het strijd voor klimaat. 

Wij zijn de verandering 

De Indiase volksheld Gandhi sprak ooit de legendarische woorden: “Wees de verandering die je in de wereld wil zien”. Wanneer het aankomt op sociale en ecologische rechtvaardigheid dan begint de verandering bij onszelf. Wij kunnen mee de verandering teweegbrengen. 

Duurzaamheid wat is dat? 

Duurzaamheid is een centraal begrip geworden sinds het Brundlandt-rapport van de VN uit 1987. Met duurzame ontwikkeling bedoelt men dat we in de huidige menselijke behoeften voorzien zonder de behoeften van toekomstige generaties ernstig in gevaar te brengen. We kunnen het begrip ‘duurzaamheid’ verduidelijken aan de hand van de metafoor van geld lenen. Als je steeds meer geld leent, begint je totale schuld te ontsporen. Dit doen we op dit moment met de planeet. De mens doet alsof er geen ecologische schuld bestaat, in de vorm van verloren natuurgebieden, opgestapelde CO2-uitstoot en uitstervende diersoorten. Ook al lijkt de samenleving en economie op dit moment goed te draaien, vroeg of laat zal de natuur zich wreken op ons, zoals een deurwaarder die plots op de deur klopt. 

Kenmerkend aan duurzaamheid is dat het sommige mensen afschrikt.

Kenmerkend aan duurzaamheid is dat het sommige mensen afschrikt. ‘Duurzaam’ wordt al snel als synoniem beschouwd van ‘duur’. Duurzaam leven wordt dan ook beschouwd als een luxeverschijnsel, een levensstijl die enkel mogelijk is voor rijke autochtone gezinnen. 

Ecologische en sociale rechtvaardigheid 

In principe zou het niet moeilijk mogen zijn om een duurzame levensstijl aan te nemen. Het is de taak van overheid om van duurzame keuzes de gemakkelijkste keuzes te maken voor de burger. In een moderne samenleving moet het voor de burger mogelijk zijn om een duurzaam leven te leiden zonder zich zorgen te maken over geld. 

In een ideaal scenario is de consumptie van een product sociaal rechtvaardig als het onder menswaardige arbeidsomstandigheden is geproduceerd en tevens betaalbaar is voor de consument. 

Op dit moment strijden ecologische en sociale rechtvaardigheid nog te vaak met elkaar. De ecologische alternatieven zijn vaak duurder. De consument wordt voor een dilemma geplaatst. In de supermarkt vindt hij veel goedkope producten die op een onrechtvaardige en weinig duurzame manier gemaakt zijn. Goedkope producten, zoals kleding, zijn vaak gemaakt door vrouwen en kinderen die in barre omstandigheden moeten werken, vergelijkbaar met de omstandigheden in de tijd van Daens, in de textielindustrie van het negentiende-eeuwse België. Deze vrouwen en kinderen werken zich kapot zodat wij grenzeloos en goedkoop kunnen consumeren.  Ook dit soort productie is niet duurzaam, omdat er sociale rechtvaardigheid ontbreekt (nog los van de milieu-impact van deze industrie).

Toch is het mogelijk om een levensstijl aan te nemen die zowel ecologisch als sociaal rechtvaardig is.

Toch is het mogelijk om een levensstijl aan te nemen die zowel ecologisch als sociaal rechtvaardig is. We kunnen wel degelijk consumeren zonder te veel te vervuilen, zonder dat dit meer hoeft te kosten. Ecologische rechtvaardigheid en sociale rechtvaardigheid zijn twee wielen van eenzelfde fiets. 

Duurzaamheid is een menselijke plicht 

Zorg dragen voor het milieu en zuinig leven zijn altijd al een globaal gegeven geweest. Zorg voor het milieu en de natuur heeft ook een spirituele dimensie. Zuinig leven en zorg voor natuur worden voorgeschreven door verschillende religies. Het boeddhisme streeft eveneens naar harmonie leven tussen de leefwereld en de natuur, waarbij verspilling wordt afgekeurd. Ook veel natuurvolkeren hechtten vroeger (en nu nog steeds) belang aan sober leven. De bekendste inheemse culturen hadden een band met de natuur. De mens was een deel van de natuur en voelde zich ermee verbonden. Zelfs vandaag de dag leven deze inheemse volkeren ver van de consumptiesamenleving. 

De drie grote monotheïstische religies schrijven traditioneel een simpel en zuinig leven voor. Volgens de oudste monotheïstische religie, het jodendom, is de natuur gegeven aan de mens en is het de plicht van de mens om zorg te dragen voor de natuur. The Big Green Jewish Website is een website volledig gewijd is aan duurzaamheid. Ook het christendom hecht veel belang aan de spirituele band met de natuur. De mens heeft de taak om zorgvuldig om te springen met de Schepping. Hij mag geen roofbouw plegen, want hij is aangesteld door God als de rentmeester van de natuur, niet als de bezitter ervan.

De opvoeding die mijn broers, zussen en ik thuis hebben gekregen, bevatte zowel islamitische als pre-islamitische elementen. De natuur is in harmonie en wij moeten die harmonie bewaren. Het is de plicht van iedere moslim om bijvoorbeeld geen water en voedsel te verspillen. Ik heb geleerd om mijn spullen te hergebruiken of aan iemand te geven die het verder kan gebruiken. Een goede moslim leeft zuinig. 

Maar vandaag de dag leven we in een consumptiemaatschappij, waar wij steeds meer blijven consumeren. Niet omdat het noodzakelijk is.

Maar vandaag de dag leven we in een consumptiemaatschappij, waar wij steeds meer blijven consumeren. Niet omdat het noodzakelijk is om te voorzien in onze behoeftes, maar eerder om mee te zijn met de nieuwste hypes of trends. Waar de nieuwste kledingcollecties, smartphones en automodellen elkaar in snel tempo opvolgen. Wij leven in het tijdperk van de miljoenen merken. 

Wij putten onszelf en de aarde steeds verder uit. Wij willen de nieuwste producten hebben en om die spullen te hebben, werken we ons te pletter. Aan de andere kant van de wereld worden vrouwen en kinderen uitgebuit zodat wij steeds nieuwe spullen kunnen kopen, die wij niet eens allemaal nodig hebben. Aan de andere kant van de wereld worden bossen gekapt en dieren gekweekt opdat wij zouden kunnen blijven consumeren. 

Zorg dragen voor de natuur is de plicht van ons allemaal. Het overstijgt partijpolitiek, kent geen kleur en is zeker niet beperkt tot een bepaalde religie, levensbeschouwing of een bepaalde sociale klasse. De aarde is een moeder voor ons allen en de strijd voor haar gezondheid is een plicht van één ieder. Of we nu autochtoon zijn of allochtoon, rijk of arm, blank of gekleurd, hier geboren of elders, gelovig of ongelovig, jong of oud: de aarde is ons gezamenlijk huis. Juist daarom moet ieder van ons zorg dragen voor de planeet. 

Op 10/11 spreekt Mariyam Safi op Ecopolis #GenerationHope, in het Kaaitheater, Brussel. Waar ze samen met denkers, auteurs en andere jonge klimaatactivisten in gesprek gaat over een duurzame toekomst op een leefbare planeet. Ontdek hier het volledige programma

Geschreven door Mariyam Safi en Thomas Rotthier 

Published in Opinie
vrijdag, 30 augustus 2019 14:27

Nieuw 'Herfstnummer Oikos tijdschrift’

Het nieuwe nummer van het OIkos tijdschrift rolt deze week vers van de pers. In dit herfstnummer vertelt Jef Peeters in het tweede deel van de reeks ‘Economie in meervoud’ over de Gemeenschapseconomie. Guido Deraeck zoomt in op het reilen en zeilen van de Europese constructie, door deze te linken aan de resultaten van de Europese verkiezingen. Silja Kudel legt uit waarom snelle mode ten koste gaat van de aarde en Johan Malcorps bespreekt het boek van James K. Boyce over de haalbaarheid van een koolstoftaks. Wil je graag meer lezen? Neem dan hier een abonnement op het Oikos-tijdschrift of vraag hier een gratis proefnummer aan.  

Published in Tijdschrift
donderdag, 14 december 2017 10:02

Naar nergens vliegen

Ja, we kunnen aan onze kinderen zeggen dat er hoop is. Maar dan moeten we het toch eens gaan hebben over vliegen. Er bestaat geen universeel recht op zoveel vliegen als je zelf wilt tegen een zo laag mogelijke prijs. Misschien zou er wel een recht op hoop mogen zijn… Onlangs had ik de eer om een gastcollege te mogen geven aan een groep fijne studenten. Ik had het over economische groei, en de ecologische en sociale problemen van dat concept. Het is in wezen een heel eenvoudige waarheid: op een begrensde planeet kun je niet onbegrensd groeien. We willen onszelf heel erg graag wijsmaken dat het kan. Het zou in een aantal opzichten ook wel handig zijn als het zou kunnen…

Als je de taart steeds groter zou kunnen maken, zou je de armen rijker kunnen maken zonder de rijken armer te moeten maken. Wie armer is, wil graag de symbolen van wie rijker is. Naarmate in landen de middenklasse groeit, stijgt bijvoorbeeld het vleesverbruik. Dat was het op zich goed verklaarbare idee van het biefstukkensocialisme. Ook de gewone man of vrouw moest in staat zijn om liefst voor weinig geld regelmatig een stuk vlees te eten. Toen mijn grootouders klein waren, was het heel normaal dat men niet elke dag vlees at. Toen ik kind was, was het bijna een ideaal geworden om elke dag vlees te kunnen eten.

De schaduwkant van het biefstukkensocialisme

De manier waarop dat ideaal is nagestreefd, heeft echter een schaduwkant. Zoveel mogelijk zo goedkoop mogelijk vlees produceren heeft gezorgd voor een enorme milieu-impact, gezondheidsproblemen, eindeloos veel dierenleed, boeren die tegen bijna onmogelijke voorwaarden moeten proberen een inkomen te verwerven, gebruik van miljoenen hectaren grond aan de andere kant van de wereld…

Het streven om een bepaald welvaartsniveau binnen ieders bereik te brengen was begrijpelijk en terecht, maar de weg die ervoor is gekozen, zorgt voor immense ecologische problemen die vooral de meest kwetsbaren treffen. Hoewel het op korte termijn anders lijkt, is het willen oplossen van de ongelijkheid door een politiek van massieve globale economische groei op langere termijn vooral ten nadele van de meest kwetsbaren. Vroeger noemden we onszelf de ontwikkelde landen. Jarenlang hebben we een welbepaald welvaartsideaal voorgehouden als de na te streven weg bij uitstek. Nu echter die landen die we vroeger onderontwikkeld noemden ook mee op die weg willen, stellen ze vast dat de planeet als het ware al op is. Dat conflict tussen het ‘recht op ontwikkeling’ en het verondersteld ‘verworven’ recht op een welbepaalde levensstijl stelt zich keihard in de klimaatonderhandelingen. Landen in het Zuiden staan voor pijnlijke dilemma’s: ze willen hun bevolking uitzicht kunnen geven op meer welvaart, maar weten tegelijk ook dat de gemakkelijke fossiele weg tot een klimaatramp zal leiden.

Vliegen is olifant in de kamer

Na de les kwam een van de studenten bezorgd naar me toe. Ze bleef maar doorvragen over wat de gevolgen van de klimaatverandering concreet zullen zijn voor haar generatie. Het zou gemakkelijk zijn op zo’n moment te sussen. Zeggen dat het allemaal nog wel mee zal vallen, dat ‘ze’ zeker nog wel een oplossing gaan vinden, dat het menselijk vernuft ongetwijfeld groot genoeg zal zijn om tijdig een en ander te keren. Ik kan dat niet.

Onze jonge mensen verdienen de waarheid, én ze verdienen een perspectief op hoop. Ze verdienen het dat de mensen die nu aan de knoppen zitten doortastende maatregelen nemen waarvan de gevolgen nu al gedragen worden, en niet in de nabije toekomst. En zo komen we bij een van die olifanten in de kamer: reizen per vliegtuig. In het klimaatakkoord van Parijs zitten nog altijd geen bindende afspraken voor de luchtvaart. Ze gaan zichzelf wel reguleren. Dat wil in de praktijk zeggen dat ze zichzelf en ons willen wijsmaken dat de luchtvaart nog spectaculair kan groeien en dat we dat enkel met technologische maatregelen gaan oplossen. Een Nederlandse onderzoeker heeft dat alles onlangs eens allemaal op een rijtje gezet. Als we op alle andere terreinen goed ons best doen zal tegen 2080 de uitstoot van de luchtvaart al groter zijn dan de rest van de wereld. Tegen het einde van deze eeuw zullen we, binnen de huidige afspraken en verwachtingen, vijftienmaal zoveel reizigerskilometers hebben. Om de doelstellingen van Parijs te halen zijn reducties van meer dan 95 procent nodig. De uitstoot van de luchtvaart zou echter nog vervijfvoudigen. Luchtvaartorganisaties gaan uit van een verdubbeling van het aantal passagiers tegen 2030, wat tegen 2100 neerkomt op maal twintig.

CO2 is noch links noch rechts

De cijfers illustreren op zich al de immense absurditeit van het geloof dat we de wereld kunnen aanpassen aan onze verlangens, in plaats van omgekeerd. Ze geven meteen ook het sociale dilemma weer. Want vliegen staat natuurlijk symbool voor een bepaalde levensstijl, voor het binnen bereik komen van allerlei bijzondere dingen. Als je kritiek geeft op de goedkope vliegreizen, krijg je al snel als antwoord dat die opmerking asociaal is. ‘Nu armere mensen eindelijk zelf ook het vliegtuig kunnen nemen, mag het niet meer.’ Die opmerking is op zich begrijpelijk, maar daarom is het antwoord nog niet dat het goed is om door te gaan met die goedkope vluchten (of met goedkope biefstukken). Is de sociale kwestie dat de armen nog niet genoeg vliegen, of is de sociale kwestie dat de rijken te veel vliegen?

Hoe langer je die vraag voor je uitschuift door te blijven inzetten op een naïef geloof in voortdurende economische groei, hoe minder ecologische ruimte er over zal blijven en hoe scherper het conflict zal worden tussen rijk en arm. Die woorden rijk en arm zijn in zekere zin ook nog te gemakkelijk, want rijk zijn altijd ‘de anderen’, wij niet natuurlijk. Verander rijk door ecologisch gulzig en denk in mondiaal perspectief, en dan wordt het ingewikkelder. Vanuit de lucht gezien is er in zekere zin geen verschil tussen ‘linkse of rechtse’ CO2. Maar hier op aarde maakt het wel verschil uit hoe we de beschikbare planetaire ruimte verdelen. En dus moet je jezelf onaangename vragen stellen.

Toeristen vs Reizigers

Heel wat mensen uit de middenklasse dragen duurzame waarden uit, zijn progressief, verplaatsen zich met de fiets, eten veggie, …. maar hebben in de feiten toch nog een grote voetafdruk, door hun vliegreizen. Veel mensen zijn kosmopolitisch georiënteerd -wat heel goed is natuurlijk- en beschouwen zichzelf niet als toeristen, maar als ‘reizigers.’ Ze doen ervaringen op, ze leren andere culturen kennen. Allemaal prima op zich. Het kan best zijn dat die reizen ons echt gelukkig maken, ons echt tot een betere mens maken, ons verdraagzamer en nobeler maken, zelfs dat verandert uiteindelijk niets aan de vaststelling dat die voetafdruk te groot is.

Ik wil vooral niemand met de vinger wijzen, en ik gun iedereen al die geweldige verrijkende ervaringen. Maar de planetaire waarheid heeft ook rechten, anders zadelen we onze kinderen en kleinkinderen met een nog groter probleem op.

Over de planetaire grenzen

De Nederlandse onderzoeker ziet als enige oplossing om het vliegen fors duurder te maken. Je zou dat eigenlijk moeten combineren met een soort individueel CO2-recht. Wie niet vliegt, zou dat kunnen verkopen aan anderen. Maar het dilemma is duidelijk. Het is in wezen onrechtvaardig dat wie nu arm is, niet meer zal kunnen wat anderen, gulzigen, wel hebben kunnen doen.  We zijn ondertussen echter zo ver over de planetaire grenzen gegaan dat daaraan niet meer te ontsnappen valt. We kunnen alleen eerlijk verdelen wat er nog is, binnen de grenzen. Dat is dus praten over genoeg, in plaats van steeds meer. Iets kan pas een recht zijn als het uitbreidbaar is naar iedereen. Zoveel vliegen als je zelf wilt, tegen een zo laag mogelijke prijs, kan geen universeel recht zijn. Een rechtvaardige welvaart binnen planetaire grenzen, volhoudbaar ook voor de volgende generaties, dat kan wel een recht zijn. Het is niet eenvoudig om dat op een eerlijke manier uit te leggen aan de jongeren die nu studeren. (Dat blijkt ook uit de antwoorden van de onderzoekers in dit filmpje.) Maar deel kunnen zijn van de oplossing, en dat in tijden met naast uitdagingen ook immense mogelijkheden, dat is toch beter dan je ogen te sluiten. 

Ik heb niet zoveel met een vals optimisme, maar die jonge studente verdient het dat we alles doen wat mogelijk is om haar recht op hoop te garanderen.

Jan Mertens voor de Column van MO magazine op 11 december 2017.

Published in Column

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.