Oikos

De dag na het succesvolle weekend van ‘Sing for the Climate’ stond er het opiniestuk ‘In naam van het klimaat, stop met zingen’ van filosoof Gert Goeminne in De Standaard (24/9). Zijn stuk was niet alleen wat zurig, maar ook provocatief geschreven. Scoren was blijkbaar de boodschap.

In crisislanden als Spanje en Griekenland belast de import van fossiele brandstoffen en eindige grondstoffen fors de handelsbalans.

Onze ecologische systemen naderen het point of no return. En politici willen niet zien dat remedies voor de euro en de milieucrisis samen kunnen gaan. In Europa niet, en in Rio niet.

 Zoals Nick Deschacht schrijft op de socialistische website Vonk, werpt de documentaire The Economics of Happiness een aantal fundamentele vragen op over het huidig economisch systeem. Dit leidt bij elke vertoning steevast tot interessante discussies. Het is fijn dat Deschacht dit onderschrijft, dat is trouwens ook de reden waarom we vanuit de groene denktank Oikos de film ondertitelden en promoten. Dit betekent echter niet dat we vanuit Oikos deze documentaire als zaligmakend beschouwen. Hij kent zeker zijn beperkingen, net zoals elk ander boek of documentaire trouwens. Zo ben ik het met Deschacht eens als hij schrijft dat de blik die de documentaire op het verleden hanteert, te idyllisch is.

 Na een vergadering in Antwerpen stap ik een café binnen, de volgende meeting is pas binnen een uur een eindje verder. Altijd fijn verpozen in een onbekende plek, even de sfeer opsnuiven. Ik bestel een groene thee. De kleur past bij mijn ideologie, maar heeft er verder niks mee te maken. Groene thee is nu eenmaal gezonder dan zwarte thee. Antioxydanten weet u wel.

 We kunnen er niet naast kijken: we moeten met zijn allen langer en harder werken en de economische groei terug aanzwengelen. Anders kunnen we de pensioenen niet betalen, de staatsschuld niet afbetalen en verdampt de welvaartstaat. Zo luidt toch het dominante discours. Het lijkt wel of er geen andere weg uit de huidige crisis is: iedereen harder werken, de economische motor sneller doen draaien. Nochtans geven nu ook mainsteam economen als Geert Noels toe dat het verder zetten van het huidig economisch model onhoudbaar is. 

Deze week is Dennis Meadows, auteur van het befaamde rapport Limits to Growth uit 1972, te gast in België. Een unieke gelegenheid om, veertig jaar later, na te gaan wat de relevantie is van dit zogenaamde rapport aan de Club van Rome.

 

 

Iets meer dan tien jaar geleden keurde alle politieke partijen in het Vlaams Parlement de oprichting goed van een onafhankelijk instituut over Technologie en Samenleving, het IST. Onder meer het debat in de jaren ’90 over de verbrandingsovens had duidelijk gemaakt dat de besluitvorming over complexe technologische dossiers een zo sterk mogelijke onderbouwing vereist. En dat het ontbreken van een deugdelijk maatschappelijk debat enkel maar leidt tot wantrouwen bij de burgers ten aanzien van de politici.

 

Het IST heeft een decennium lang die ondersteunende rol gespeeld bij besluitvorming over wetenschappelijk-technologische innovaties en controverses, door de verschillende aspecten van technologie op haar waarde te schatten (Technology Assessment of TA). Zo baseerde in 2004 het Vlaams Parlement haar houding over genetisch gewijzigd voedsel op onderzoek van het IST. Maar ook een nieuwe ontwikkeling als nanotechnologie werd onder de aandacht van politici en een breed publiek gebracht middels een meerdaags festival. Tevens realiseerde het IST vernieuwende vormen van dialoog tussen beleidsmakers, experts, stakeholders en burgers. Net in tijden waar alles snel-snel moet gaan zorgde het IST voor de nodige diepgang en antwoorden op trage vragen … voor wie er open voor stond. Ook de samenstelling van haar raad van bestuur, de helft politici en de helft academici, zorgde voor heel wat vruchtbare debatten in de schoot van de organisatie.

 

Het IST heeft op innovatieve wijze nieuwe vormen van burgerparticipatie in de praktijk omgezet: publieksfora, burgerjury’s, burgerconventies, theaterstukken, technologiefestivals … het scala is indrukwekkend. Het resulteerde onder meer in een standaardwerk over participatieve methoden. Vlaanderen wordt hiervoor geroemd in het buitenland.Maar ook voor haar werking in het algemeen scoort IST uitstekend: het staat bovenaan in een recente ranking van TA-instituten opgemaakt door EPTA, het netwerk van parlementaire TA-instituten.

 

Dat TA geen overbodige luxe is, wordt onder meer duidelijk uit een recent internationaal project van de Europese Commissie dat de invoering van TA in alle Europese lidstaten stimuleert. En ook de Waalse Regering heeft beslist om een TA instituut op te richten. Ondertussen toont het Nederlandse Rathenau Instituut, dat een pionier is op vlak van TA, dat het maatschappelijk debat het best gebaat is bij een onafhankelijk en sterk TA-instituut. Dit vormt ook de kracht van het IST: op basis van haar onafhankelijke positie als parlementaire instelling, brengt het op onpartijdige wijze verschillende actoren samen in leerrijke debatten. Een rol die een klassieke overheidsinstantie niet op zich kan nemen.

 

Maar Vlaanderen toont zich nu slimmer dan de rest. Tien jaar na de oprichting beslissen de politieke partijen, uitgezonder Groen!, om het IST doodleuk op te heffen. Het blijft een raadsel waarom. Zijn nu alle technologische controverses, zoals die over genetisch gemanipuleerde planten, helemaal uitgeklaard? Is de technologische ontwikkeling tot stilstand gekomen? Geven technologische praktijken zoals in de geneeskunde geen aanleiding meer tot ethische vragen? Verloopt communicatie via smartphone en sociale media op dezelfde wijze als toen ze nog niet technologisch bemiddeld was?

 

De vraag is ook wie hier beter van zal worden. Technologische innovaties gebeuren niet in een vacuüm. Steeds zijn er belangen bij betrokken, machtsverhoudingen in het geding, geld mee te verdienen.  Sommige bedrijven zullen nog steeds het beleid kunnen beïnvloeden, hun lobbymachines vallen niet stil. En het is niet omdat kennis over bepaalde risico’s bestaat, ze ook juist gehanteerd wordt.

 

De Amerikaanse techniekfilosoof Langdon Winner vatte het al in de jaren ’80 als volgt samen: ‘technologie is wetgeving’. Hiermee verwoordt hij dat technologie het leven van elk van ons, vaak op onzichtbare wijze, structureert en kansen genereert of onmogelijk maakt. Dat wetgevers in Vlaanderen het vanaf nu met veel minder kennis over technologie kunnen stellen, is een raadsel van formaat.

 

 

Dirk Holemans, initiatiefnemer tot de oprichting van het IST;

Paul Berckmans, voormalig bestuurder IST;

Jean-Jacques Cassiman, voormalig bestuurder IST;

Ilse Loots, Universiteit Antwerpen, voormalig bestuurder IST

Lieve Goorden, socioloog, Universiteit Antwerpen;

Freddy Mortier, decaan faculteit letteren en wijsbegeerte UGent, voormalig bestuurder IST;

Nik van Larebeke, professor UZ Gent, voormalig bestuurder IST;

Bernard Mazijn, professor UGent, voormalig bestuurder IST

 

Een verkorte versie van deze tekst verscheen als opiniestuk in De Morgen van 28 oktober 2011.

 Hoe geraken we uit de crisis: proberen opnieuw te groeien zoals we al decennia proberen? Of is er een alternatief? Een artikel naar aanleiding van de lezing die Tim Jackson, auteur van "Welvaart zonder Groei", op 17 oktober in Gent hield.

 

Wie de klassieke media volgt over de economische crisis, krijgt de laatste tijd twee boodschappen te horen. De tweeling luidt als volgt: we moeten alles in het werk stellen om de economische groeimotor terug aan de praat te krijgen, en we gaan (dan nog) met zijn allen fors verarmen. Samengevat dus: groei zonder welvaart.  Een weinig inspirerend of hoopvol perspectief.

De vraag is echter of we deze twee boodschappen zomaar voor waarheid moeten aannemen. Zijn er dan echt geen alternatieven denkbaar? In Welvaart zonder Groei ontplooit Tim Jackson een alternatief economisch model dat toont dat het wel degelijk anders kan. Maar laat ons eerst de dominante boodschappen kritisch doorlichten.

De voorbije weken verschenen in de media heel wat bijdragen over Fukushima. Wat hierbij opvalt, is waarover het niet gaat. We lezen over de rol van kernenergie in de energiebevoorrading, waarom onze centrales veilig zijn, over de risico’s van kernafval, enz. Over de fundamentele vraag, namelijk of we wel begrijpen wat zich in Japan heeft voorgedaan, blijft het echter stil. Nochtans stelt de ramp in Fukushima heel onze maatschappijordening in vraag. En juist dit verborgen gegeven verklaart de immense ontkenning van de tragedie die onder onze ogen plaatsvindt.