logo

vrijdag, 20 maart 2015 16:30

De Groene Utopie op Ecopolis. (On)bereikbaar toekomstbeeld van een andere samenleving

Written by
Rate this item
(0 votes)

De beweging van mensen die nadenkt over een ander soort maatschappij groeit. Maar krijgen zij ook een stem in het huidige systeem? Of worden hun utopieën bestempeld als gedoemd om te mislukken? Ecopolis geeft op 26 april een platform aan een mix van inspirerende doeners en denkers uit Europa en daarbuiten. Ze gaan in gesprek over de cruciale uitdagingen van onze tijd, waarvan de groene utopie er één is.

We staan voor een uitdagende tijd. Hier en daar horen we waaien dat het anders moet, dat als we de wereld bewoonbaar willen houden onze samenleving drastisch moet veranderen. Meer en meer zien we van onderuit alternatieven verschijnen die ingaan tegen het huidige systeem en mensen die hun eigen maatschappijvisie vormen. Daarnaast groeit de overtuiging voor een ander soort samenleving die beter is voor mens, milieu en economie. Hebben deze (on)bereikbare visies op een andere samenleving een toekomst? Is er, in het zoeken naar hoopvolle verhalen, opnieuw ruimte voor utopisch denken?

Het openingsdebat van Ecopolis, De Groene Utopie, zet verschillende utopiedenkers tegenover elkaar: historicus Philipp Blom (AT), milieufilosoof Marius de Geus (NL) en Catherine Larrère, voorzitster van de Fondation pour l’écologie politique. Of deze denkers het eens zijn over de groene utopie, is voer voor debat op 26 april.

Utopie?

Het denken over utopieën heeft al een woelige geschiedenis achter de rug. Volgens sommige denkers zijn utopieën noodzakelijk, anderen waarschuwen voor de gevaren van utopieën die kunnen leiden tot niet-democratische wegen.

Philipp Blom neemt je in zijn boek ‘De duizelingwekkende jaren’ mee naar de jaren 1900 tot 1914. De maatschappij van vandaag kunnen we vergelijken met de tijd die Blom beschrijft. Ook toen al waren er razendsnelle politieke, economische en technologische ontwikkelingen die de mens vragen deed stellen over de toekomst en hen deed neigen naar utopieën.

Marius de Geus is als wetenschapper toegelegd op milieuvraagstukken en duurzame economie, één van de vele utopiedenkers. Volgens De Geus is het utopisch denken aan het eind van de turbulente twintigste eeuw in diskrediet geraakt. Utopieën worden in de politiek afgebeeld als een gevaarlijke en onbereikbare fantasie. Door de evolutie van utopieën zoals het fascisme of het communisme, krijgen hedendaagse utopieën snel de stempel ‘gevaarlijk’.

Nutteloos of gevaarlijk

Kunnen we hieruit afleiden dat utopieën per se gevaarlijk of nutteloos zijn? De Geus schrijft in zijn essay ‘Schuld en onschuld van de utopie’ (1999) dat de utopie nauwelijks waardering ontvangt in de politiek. “Utopieën worden afgedaan als een dagdroom, een gevaarlijke, romantische en onbereikbare fantasie.” Hij benadrukt dat de anti-utopische beweging groeiende is. Steeds meer denkers, waaronder Hans Achterhuis, kenmerken utopieën als een onderwerping van het individu, als gewelddadig en onderdrukkend, die zorgen voor uitsluiting van de ‘anderen’. Volgens hen schuilt er achter elke utopie een drang naar macht.

Philipp Blom haalt zijn visie over utopieën uit de 18e eeuw. Als historicus en journalist is hij geboeid door denkers van de Verlichting en vraagstukken over vooruitgang. In zijn boek ‘Het verdorven genootschap’ werpt hij het licht op de 18de eeuwse atheïsten als Diderot en Baron d’Holbach. Hun overtuigd atheïsme was een provocatief en vooruitstrevend gedachtegoed dat als gevaarlijk werd aanschouwd in die tijd. In verboden Parijse salons droomden ze over een utopie gebaseerd op genotzucht, rationaliteit en empathie. Want er was geen plaats voor de utopieën van radicale verandering in de samenleving.

In een rigoureuze definitie beschrijft Larrère, voorzitster van de Fondation pour l’écologie politique, utopie als de constructie van een wenselijke samenleving. In haar opzicht kunnen ecologie en utopieën niet samengaan. Duurzame ontwikkeling is meer dan een utopie volgens Larrère. In ‘Une utopie ou un chantier?’ vraagt ze zich af of de drie pijlers van duurzame ontwikkeling (de economische, sociale en ecologische) verzoend kunnen worden ondanks hun tegenstellingen. Duurzame ontwikkeling ziet ze eerder als een concept, een slogan en zelfs een oxymoron, dan als een utopie. Zelf geeft ze haar voorkeur aan de term ‘grote verhalen’. Nochtans laat ze in een interview met Revue vallen dat de experimentele utopie mogelijk lijkt als we steunen op de kracht van woorden.

De deur op een kier voor de groene utopie

Zal de groene utopie leiden naar geweld, onderdrukking en drang naar macht, zoals de anti-utopisten beweren? Geeft de complexiteit van duurzaamheid geen kans aan een utopie? Of zetten deze drie denkers, ondanks de vele twijfels, de deur toch op een kier voor de groene utopie?

Marius De Geus sluit zich niet aan bij de anti-utopische beweging. Hij concludeert dat er wel degelijk nog een plaats moet gegeven worden aan utopieën in de samenleving. “Eenieder dient te beseffen dat aan utopieën gevaarlijke kanten kunnen kleven, maar dat is nog geen reden om de utopie geheel weg te zuiveren en tot overbodig te verklaren.” Hij vraagt zich af of alle utopieën geschreven zijn als een blauwdruk die in de praktijk moeten uitgevoerd worden. Utopieën hebben volgens De Geus vooral een maatschappijkritische functie die we niet mogen vergeten.

Volgens De Geus leven we net in een tijd waarin we nood hebben aan inspirerende toekomstvisies op een duurzame wereld. Utopieën kunnen volgens hem de hoop op een schone en leefbare toekomst leefbaar houden, en bovendien voorkomen dat burgers zich neerleggen bij de huidige anti-ecologische maatschappij. In zijn boek ‘The End of Over-consumption’ (2003) beschrijft De Geus een reeks aan utopieën. In dit boek pleit hij voor een simpele levensstijl die minder drukt legt op onze planeet. Hij beschrijft hoe we in een consumptiecultuur zijn beland en hoe daar opnieuw afstand van te nemen.

Catherine Larrère vindt dat, hoe tegenstrijdig het ook is, politieke ecologen geen correct beeld hebben van de natuur. Volgens haar moeten we naturalisme en humanisme tegenover elkaar plaatsen. Ze creëert een nieuwe visie op de natuur waarin de mens een plaats kan innemen zonder schade te berokkenen aan de natuur. Catherine Larrère verdedigt het idee van een nieuw naturalisme, mede door nieuwe relaties tussen mens en natuur. Haar filosofie zoekt een vredevol en samenwerkend verband tussen beiden naar een gemeenschappelijk doel. Zet Larrère dus ook de deur op een kier voor een groen utopie?

In een Socrateslezing vertelt Blom dat hij niet gelooft in utopieën. “Er is geen groot verhaal dat alles oplost, een samenleving die perfect wordt als je alleen maar de perversie verwijdert. Iedere generatie opnieuw moeten we elkaar leren om goed samen te leven, op basis van redelijke afwegingen en democratische idealen.”


Is er plaats voor een groene utopie in onze maatschappij? Ecopolis gaat het debat aan met drie interessante sprekers die elk hun eigen visie hebben over utopieën. Moderator Jean Paul Van Bendegem laat het woord aan historicus Philipp Blom (AT), milieufilosoof Marius de Geus (NL) en Catherine Larrère, voorzitster van de Fondation pour l’écologie politique. Meer info over de sprekers vindt u op de website van Ecopolis.

Read 3536 times

Doneer

Wil je Oikos steunen als onafhankelijk platform? Dan kan door een bijdrage – groot of klein - te storten op BE29 0015 9877 0164 (BIC: GEBA BE BB) van Oikos vzw.

Over Oikos

Oikos wil een toonaangevend forum zijn voor de sociaal-ecologische tegenstroom. Oikos vertrekt vanuit de analyse dat het gangbare economische model ecologisch niet duurzaam is, en dat de emancipatie van velen in onze samenleving en de wereld nog lang niet voltooid is. Oikos behandelt alle dimensies van dit streven naar verandering: de onderliggende ethiek, de analyse van de bestaande toestand, de ontwikkeling van alternatieven en de politieke strategie.

Gratis proefnummer

Wil je graag een gratis proefnummer ontvangen van Oikos? Dat kan! Vul op deze pagina jouw gegevens in en wij sturen jou het laatste Oikos nummer als gratis proefnummer op.