Oikos

Op 4 april 2009 bestaat de NAVO zestig jaar en dat wordt gevierd op een top in Straatsburg waarbij president Obama voor het eerst sinds zijn aanstelling Europa aandoet. De NAVO is de internationale instelling die de band tussen Europa en de VS concreet maakt, met behalve de VS en Canada 24 Europese lidstaten. Het is een bastion dat sinds de jaren vijftig de militaire verdediging en samenwerking van de westerse legers regelt, een evidente speler in het geo-politieke landschap waar weinig burgers van de lidstaten zich vragen bij stellen. Toch klinkt er sinds een aantal jaren protest tegen de daden en zelfs het bestaan van de NAVO. Tijdens de komende top in Straatsburg worden er duizenden betogers verwacht, die aangekondigd hebben op een geweldloze manier de top te willen verstoren.

Op zaterdag 21 maart warmden enkele honderden Belgische protestanten zich hiervoor al op in Evere bij Brussel. Ze waren 'burgerlijk ongehoorzaam' en probeerden het militaire hoofdkwartier van de NAVO binnen te dringen “om het te sluiten”. Waarom offeren jongeren en ouderen uit alle hoeken van het land een zonnige zaterdag op aan een actie die zoals verwacht snel eindigde met een heleboel administratieve aanhoudingen?

Vertrek

In het centrum van Gent schijnt de ochtendzon over tientallen mensen die zich er hebben verzameld. Zo meteen krijgen de deelnemers uit Oost-Vlaanderen een briefing, waar nog eens wordt samengevat wat de meerderheid al weet uit een training in geweldloos verzet van initiatiefnemer Vredesactie vzw. Twee sprekers doen de beweegredenen voor de actie opnieuw uit de doeken: alle wettelijke middelen om de NAVO te contesteren zijn uitgeput en daarom zal vanmiddag tot een actie van burgerlijke ongehoorzaamheid worden overgegaan. Elke deelnemer heeft een engagementsverklaring ondertekend die hem of haar bindt aan de methode van geweldloos verzet. Er wordt een beeld geschetst van mogelijke scenario's voor vanmiddag en de juridische gevolgen voor de deelnemers. In het mapje dat iedereen ontvangt zit een kaart van het terrein. Afhankelijk van de situatie bij aankomst zal de bus op enkele mogelijke plekken stoppen. Nadat de groep in kleinere groepen is opgedeeld krijgen we het laatste nieuws over de aanwezigheid van veiligheidsmensen op het terrein en over een nieuw, venijnig soort prikkeldraad dat achter de omheining op de grond ligt. Opnieuw wordt herhaald dat het een geweldloze actie is en dat de deelnemers zelfs bij onheus gedrag van agenten beloven de persoonlijke integriteit van ieder mens te respecteren.

Terug buiten wordt materiaal voor het verschalken van de omheining uitgedeeld: oude tapijten, touwen en klimladders. Zoals afgesproken zijn de meeste deelnemers in aangepaste kledij afgezakt en hebben ze geen voorwerpen bij die als wapens kunnen worden aanzien. De eerste bus vult zich met actievoerders en rijdt weg. Er heerst een rustige en opgewekte sfeer.

Op weg

Het zijn twintigers en jonge dertigers die veelal vrijwillig de voorbereiding en begeleiding van de actie van vandaag op zich hebben genomen. Ook de deelnemers vallen ruwweg in deze leeftijdscategorie, maar ik ontmoet ook een hoogbejaard koppel en een vijftiger die met zijn 16-jarige dochter zal proberen het NAVO-hoofdkwartier te betreden. Uiteraard zitten er veel studenten in de bus, maar ook werknemers en twee politici in mandaat.

Waarom offert iemand deze zonnige weekenddag op om door politie te worden gearresteerd en urenlang opgesloten te worden, vraag ik verschillende deelnemers.

“Omdat de NAVO een overbodige en zelfs criminele organisatie is, die wij als belastingbetalers mee moeten sponsoren,” antwoordt een 41-jarige man strijdlustig.

Kernwapens

De NAVO-kernwapenstrategie stuit de deelnemers het meest voor de borst. Die is volgens de vredesbeweging illegaal. De naar schatting 150 à 240 Amerikaanse kernwapens in vijf Europese landen, waaronder België, mogen volgens de NAVO-strategie gebruikt worden als bedreiging tegen landen waarvan een vermoeden bestaat dat ze beschikken over massavernietigingswapens, en dat hoeven niet per se kernwapens te zijn. Die strategie is in strijd met het Internationaal humanitair recht en met het Non-proliferatieverdrag, zegt de vredesbeweging.

“We begaan vandaag inderdaad een wetsovertreding wanneer we proberen het terrein van de NAVO te betreden,” zegt Bas van Vredesactie, “maar we doen dat om een groter misdrijf te stoppen: de NAVO-kernwapenstrategie.”

“De aanwezigheid van kernwapens is in mijn ogen een groot onrecht,” vertelt een deelnemer me. “Het brengt de hele wereld in gevaar. Hoe valt het te rijmen dat jongeren vandaag op school nog leren over de gruwel van Hiroshima en Nagasaki, terwijl in ons eigen land, op de luchtmachtbasis van Kleine Brogel, vermoedelijk twintig bommen liggen die elk veertien keer de kracht bezitten van de atoombom op Hiroshima?”

“De kernwapens zijn illegaal en hun aanwezigheid is gewoon absurd,” zegt een 28-jarige vrouw. “Bovendien getuigen ze van hypocrisie. Over Iran en Noord-Korea wordt moord en brand geschreeuwd bij vermoedens over hun wapenprogramma's, maar de wapens van de NAVO zijn een evidentie.”

Onbekend maakt ongehaat

Als de NAVO-kernwapenstrategie zo'n schandaal is, waarom komen dan niet meer mensen ertegen in opstand? Twee studenten maatschappelijk werk: “Officieel wordt niets bekend gemaakt. Geen wonder dus dat vele mensen niet weten dat er zich vlakbij kernwapens bevinden. We worden door onze leiders dom gehouden. Wie niet weet, niet deert. Politici gedragen zich bovendien alsof de NAVO een evidentie is, weinigen stellen de organisatie in vraag.”

Een 25-jarige vrijwilligster beaamt: “We moeten het publiek terug helemaal sensibiliseren over het problematische van de NAVO. Eigenlijk is dat de voornaamste reden waarom we deze actie voeren. We hopen er de media mee te halen en er zo mensen kritisch over te doen nadenken.”

Aan twee vijftigers vraag ik waarom niet meer mensen van hun generatie deelnemen aan deze actie. Waar zijn de mensen die in de jaren tachtig massaal op straat kwamen om te protesteren tegen kernwapens? Waar zijn de mei 68'ers die zich soms nóg roemen om hun protestdaden van toen?

“Het gevaar lijkt vandaag verder van ons bed dan toen. Er is zelfs geen dienstplicht meer in België, wie het leger vervoegt kiest daar zelf voor. Het lijkt allemaal minder impact te hebben op ons dagelijks leven. We hebben het te goed in het westen, zelfs in tijden van crisis. De problemen treffen ons niet persoonlijk, maar aan de andere kant van de wereld die nochtans een dorp is geworden.”

Geweldloos?

Een 22-jarige jongen legt me enthousiast zijn motivatie uit: “Ik doe mee aan deze actie omdat dit wel het minste is wat ik kan doen. Voor mij is dit geen zaak van principes, maar van relaties. Ik protesteer tegen het beveiligen van onze rijkdom, van de verhouding tussen rijken en armen in de wereld, met geweld waarover je weinig te weten komt als je niet over een grote dosis kritische zin beschikt. We hebben allemaal bloed aan onze handen. Voor elk product dat je bijvoorbeeld koopt, is er wel olie gebruikt. Om die olie te verkrijgen is geweld gebruikt, niet alleen op mensen, maar ook op het milieu. ”

Zijn buurman in de bus vult aan: “Het geweld van de NAVO en van de VS wordt verbloemend beschreven als 'beveiliging tegen aanslagen'. De bombardementen in Afghanistan en in Irak werden gerationaliseerd als verdediging en bevrijding van een volk. Het geweld van 'nine eleven' daarentegen zou pure waanzin zijn.”

Het valt me op dat vele deelnemers behalve sociale, ook ecologische argumenten gebruiken. Een studente: “Neem bijvoorbeeld het verarmde uranium, schadelijk afval bij de productie van kernwapens. Daar zitten niet alleen wij mee opgescheept, maar ook de toekomstige generaties. Ook is elke invasie of oorlog behalve een menselijke, ook een milieucatastrofe.”

Waarom? Media-aandacht!

Ik zit nog steeds met mijn vraag waarom al deze mensen aan deze actie gaan deelnemen. Is het geen gevecht tegen de bierkaai? Wat betekenen enkele honderden actievoerders als miljoenen anderen zich nauwelijks bewust zijn van een problematiek en politici ook geen graten zien in het bestaan en de strategie van de NAVO? Maakt de actie van vandaag een verschil?

Een Gentenaar wil beleidsmakers een signaal geven: “Politici moeten weten dat er een groep in de samenleving is die niet akkoord gaat met hun beleidsdaden. Hoe klein ons protest ook is, het maakt een verschil. Alles doodrelativeren is geen optie. Camus zei: “Je me révolte, donc je suis”.”

“Deze actie is belangrijk op middellange termijn,” vindt een man uit de Westhoek. “Het is belangrijk dat er media-aandacht is. Op die manier kunnen we misschien de publieke opinie beïnvloeden.”

“Uiteraard zullen we de NAVO niet sluiten,” grinnikt een jongeman. “Het doel is eigenlijk met zoveel mogelijk mensen opgepakt te worden. Zo tonen we de nieuwskijkers vanavond dat we niet akkoord gaan met de NAVO.”

Bij het naderen van Evere wordt gekozen voor een andere stopplaats voor de bus. Volgens de laatste berichten zijn politie en andere veiligheidsmensen massaal aanwezig. “Veel succes iedereen,” wenst de busbegeleider, “en eh... tot in den bak waarschijnlijk!” Er klinkt gelach op.

Actie!

De Oost-Vlaamse bus is op een stil industrieterrein aangekomen. Bijna iedereen stapt uit. Het groepje wandelt zelfverzekerd langs kantoorgebouwen het veld in. Voorlopig geen veiligheidsagent of politie te bespeuren. Ik zie de studenten, de man met zijn dochter, de vrijwilligers, de ouderen en alle anderen verdwijnen, tapijtjes en touwen onder de arm.

De overblijvers uit het hele land, een duidelijke minderheid, verzamelen in het dorp Sint-Stevens-Woluwe voor een toegelaten manifestatie. Door de weiden trekken ze in een ludieke optocht met straattheater en een kleurrijke fanfare in de richting van het NAVO-hoofdkwartier, op de hielen gezeten door politie in uniform en in burger. Aangekomen bij de NAVO-basis wordt de blauwe NAVO-vlag die eenzaam tussen de landbouwvelden staat te wapperen, neergehaald. In de plaats komt een rode vlag met witte letters: 'NATO game over'. Actrices in zwarte rouwkledij gieren hun verdriet voor de 'overledene' uit, kinderen spelen in de modder, hun ouders luisteren naar een ironische speech in het Nederlands en in het Frans van Vredesactie. “Wij hebben ons nog nooit zo veilig gevoeld als tijdens de Koude Oorlog,” sneert een spreker, “Gelukkig heeft de NAVO na het ontbinden van het Warschau-pact een nieuwe bestaansreden voor haar kernwapens gevonden in het internationale terrorisme.”

Na een stuk begrafenistaart en een fair trade-drankje begeeft de groep zich naar een zaal in Evere, waar het wachten op de vrijlating van de arrestanten begint.

Meer dan kernwapens

Eén van de deelnemers die zich niet waagde aan de actie van burgerlijke ongehoorzaamheid is een Amerikaanse uitwisselingsstudente. “De VS gedragen zich bekrompen en imperialistisch. Ze dringt haar eigen belangen op aan andere landen, onder andere via de NAVO.” Denkt ze dat er dingen zullen veranderen met de nieuwe president Obama en zijn administratie? “Er is in mijn land duidelijk een mentaliteitsverandering. Onder Bush waren de mensen bang om voor hun mening uit te komen, zeker sinds de invasie in Irak. Nu durven de mensen stilaan weer op te komen voor een zaak. Maar Obama zendt nog steeds troepen naar Irak.”

Wat is er volgens de vredesactivisten nog problematisch aan de NAVO, behalve haar kernwapens?

“De NAVO is een militair machtsorgaan. Oorspronkelijk was het na de tweede wereldoorlog de bedoeling om gezamenlijk het grondgebied van de lidstaten te verdedigen bij een aanval op het grondgebied van één van de leden. Tijdens de Koude Oorlog stond deze alliantie echter recht tegenover die van het Warschaupact. Met kernwapens.” zegt een spreker van Vredesactie. “Na het ineenstorten van de Sovjetunie en het Warschaupact had ook de NAVO zich kunnen ontbinden, maar dat deed ze niet. Ze zocht en vond een nieuwe vijand: het internationale terrorisme. Vandaag is de NAVO niet enkel een defensief militair bondgenootschap meer, het is een offensieve alliantie. Ze grijpt niet meer alleen in op haar eigen grondgebied, maar waar ook ter wereld. In Afghanistan, bijvoorbeeld.”

“De NAVO is ondemocratisch,” vertelt een 25-jarige vrouw me. “De VS gebruikt de NAVO als middel om de Europese landen in hun geo-politiek te betrekken. Politici weten dat hun houding binnen deze alliantie hun internationale reputatie bepaalt. Wij burgers kunnen niet meebeslissen over bijvoorbeeld onze Belgische betrokkenheid in de bezetting van Afghanistan. Ik geloof niet dat de aanwezigheid van militair personeel of buitenlanders op lange termijn het leven van de Afghanen verbetert. Ik geloof sowieso niet in militarisering. Er bestaan andere manieren van samenwerken dan vanuit een militair gezichtspunt. Vredeseducatie en intercultureel leren bijvoorbeeld. Dat opent je horizon en maakt ruimte voor echte dialoog.”

Na de vrijlating

Rond 18u arriveert dan de eerste bus met vrijgelaten activisten. Het zijn allemaal vrouwen.

“We stapten verspreid over het veld,” vertellen twee vriendinnen. “De politie stond ons te paard op te wachten, opgesteld in een lijn. Het was best indrukwekkend. Toen we bij hen aankwamen, probeerden we langs de paarden te glippen, maar zo goed als iedereen die daarin slaagde, viel erachter in de armen van andere agenten. We werden geboeid en moesten in lijnen achter elkaar op de grond gaan zitten, voor we in de busjes werden gedreven. In het Justitiepaleis van Brussel werden de mannen van de vrouwen gescheiden en toen begon het wachten op de vrijlating. Ik had een boek meegenomen om de tijd te doden, maar het was in de cel te donker om te lezen. Ik heb wel een aantal nieuwe mensen goed leren kennen,” lacht ze.

Een uur later arriveren de mannen. Ook bij hen klinkt hetzelfde verhaal over goed georganiseerde politie- en andere veiligheidsmensen. “Het is wel interessant om te zien dat elke agent anders is,” vertelt iemand. “Sommigen zijn heel vriendelijk, anderen hebben zin om 'er eens goed in te vliegen'. Net als de activisten, trouwens. Eén agent zei me zelfs dat hij begreep waarom we dit deden. Anderen duwden ons zonder reden hardhandig bij elkaar bij het instappen in de overvalwagens. In het Justitiepaleis waren de meeste activisten rustig, anderen lieten bommetjes knallen.”

Is er eigenlijk iemand aan of over de omheining van het kwartier geraakt? Twee activisten hebben inderdaad hun tapijtjes en touwen kunnen gebruiken, maar vielen aan de overkant meteen in de armen van de veiligheidsdiensten.

“Geen erg,” vindt een vrijwilliger van Vredesactie. “Ons doel is bereikt: volgens VTM waren we zelfs met duizend die het terrein probeerden te bestormen!” In de praktijk zijn een goede vierhonderd mensen gearresteerd.

Vinden de andere deelnemers de actie geslaagd? “Ik had de indruk dat er bijna evenveel journalisten als activisten waren toen we werden opgepakt,” zegt iemand. “We hebben het avondjournaal van Eén en van VTM gehaald. Daarmee is de actie voor mij geslaagd.” Iedereen die ik vraag of de actie is gelukt, antwoordt hetzelfde: de media-aandacht heeft ervoor gezorgd dat de actie is geslaagd.

En zal de NAVO worden afgeschaft? Dat lijkt vooralsnog zeer onwaarschijnlijk. Binnenkort zullen regeringsleiders en staatshoofden van NAVO-lidstaten echter geconfronteerd worden met het protest, als actievoerders van verschillende landen samenkomen om de top van 4 april in Straatsburg te verstoren. Ik vraag Elke Decruynaere, Gents gemeenteraadslid van Groen! dat vandaag ook heeft meegeprotesteerd, naar haar mening over de toekomst van de NAVO. “Ik vind actievoeren heel belangrijk en ben vanuit mijn activisme in de politiek gerold. Ik heb aan deze actie meegedaan omdat ik geen toekomst zie in verder militariseren. Politiek is voor mij ook actievoeren. Niet alleen dit soort acties, maar ook partijpolitiek en wat er in parlementen gebeurt, zorgt voor verandering in een samenleving. Persoonlijk denk ik niet dat de NAVO moet worden afgeschaft, maar eerder omgevormd naar een niet-militaire samenwerking.”

Elke Van Royen